Gençlere “Dönün” Diyorum Ama Kendi Çocuğuma “Kal” Diyemiyorum
Yaşadığım paradoks
İnsanın inandıklarıyla hissettiklerinin birbirine ters düştüğü zamanlar oluyor. Son yıllarda kendimi giderek daha fazla böyle bir çelişkinin içinde buluyorum. Bir yandan gençlerin bu ülkede gelecek kurabilmesi, girişimcilerin önünün açılması ve yurt dışında yaşayan nitelikli insanlarımızın geri dönmesi için çalışıyorum. Diğer yandan, kendi çocuğumun geleceğini düşündüğümde aynı iyimserliği koruyamadığımı fark ediyorum.
Gençlerle her buluşmamda onlara bu ülkede yapılacak çok şey olduğunu anlatıyorum. Fırsatların her zaman önümüze hazır gelmeyeceğini, bazen onları kendimizin yaratması gerektiğini söylüyorum. Çünkü bu ülkenin onların enerjisine, bakış açısına ve cesaretine ihtiyacı olduğuna inanıyorum.
Ama bir anne olarak kendi oğlumun geleceğini düşündüğümde, bütün bu inancımın yanında derin bir kaygı beliriyor. Onun başka bir ülkede, burada harcaması gerekecek çabanın belki onda biriyle çok daha iyi koşullarda yaşayabileceğini bilmek, bu ülkeye dair bütün umutlarımı sorgulamama neden oluyor. Çünkü mesele ülkemi sevmemek değil, tam tersine, çok sevdiğim bir yerde çocuğum için güvenli ve umut verici bir gelecek hayal etmekte zorlanmak.
Bir çocuğa bırakmak istediğimiz miras
İnsan yaş aldıkça köklerinin ne kadar önemli olduğunu daha iyi anlıyor. Çocukken sıradan gelen pek çok şey, yıllar sonra hayatımızın en kıymetli anılarına dönüşüyor. Bir yere ait olmanın yalnızca orada yaşamak olmadığını, o yerin insanlarını, alışkanlıklarını, seslerini ve kokularını da içinde taşımak olduğunu fark ediyoruz. Benim çocukluğumun Kıbrıs'ı böyle bir yerdi.
Komşuluğun hayatın doğal bir parçası olduğu, insanların birbirini tanıdığı, verandalarda molehiya ayıklandığı, yaz tatillerinde tüm komşu çocuklarıyla gecelere kadar mahallede koşuşturduğumuz bir çocukluk var benim anılarımda. Bugün bile oğlumla Budak Pastanesi'ne gitmek beni mutlu ediyor. Çocukken Anibal'dan çıkıp Resa Amca’nın dondurmalarını yediğim günler geliyor aklıma. Şimdi aynı yerlerden, aynı biçimde geçmiyoruz belki ama orada hâlâ tanıdık bir şeyler bulabiliyorum. Oğlumla yediğimiz bir dondurma, benim için geçmişle bugün arasında kurulan küçük ama çok kıymetli bir bağa dönüşüyor. Oğlumun da bu kültürü tanımasını, benim çocukluğumda hissettiğim aidiyeti hissetmesini istiyorum. Hatta bir gün kendi çocuğunu aynı yerlere götürmesini, ona da bu hikâyeleri anlatmasını hayal ediyorum
Ama bu hayalin içinde bir başka gerçek var. Benim çocukluğumda hissettiğim güven duygusunu bugün oğlum için aynı şekilde hissedemiyorum. Biz devlet okullarında iyi bir eğitim aldık. Bugün oğlumun özel okulda bile benim aldığım kadar iyi bir eğitim alıp almadığından emin değilim. Belki alıyordur, belki de çok daha iyi bir eğitim alıyordur. Ama artık bundan emin olamamak bile başlı başına bir sorun. Sağlıkta, eğitimde, ulaşımda ve günlük hayatın en temel alanlarında sistemin bizi koruyacağına dair güvenimiz giderek azalıyor.
Gençler değişti, kurumlar aynı kaldı
Gençlerle çalışmak bana geleceğe ilişkin umut veren deneyimlerden biri. Çünkü bugünün gençleri, bizim kuşağın çoğu zaman sorgulamadan kabul ettiği pek çok şeyi sorguluyor. Kendi zamanlarının, bilgilerinin ve yeteneklerinin değerini çok daha iyi biliyorlar. Dünyayı takip ediyor, farklı ülkelerdeki uygulamaları görüyor ve doğal olarak benzer standartları kendi ülkelerinde de bekliyorlar.
Ne yazık ki gençlerin geldiği noktayla kurumlarımızın bulunduğu nokta arasında giderek büyüyen bir mesafe var.
Gençler artık yalnızca bir kurumun davet etmesiyle saatlerini toplantılarda geçirmek istemiyor. Katıldıkları bir sürecin anlamlı olmasını, fikirlerinin dikkate alınmasını ve harcadıkları zamanın bir karşılığı olmasını bekliyorlar. Bir konuyu anlatabilmek için her defasında en baştan başlamak, herkesin zaten bilmesi gereken şeyleri tekrar tekrar açıklamak ve sonunda hiçbir ilerleme görememek onları yoruyor.
Bu nedenle gençlerin karar mekanizmalarına yeterince katılmamasını yalnızca ilgisizlik olarak değerlendirmeyi doğru bulmuyorum. Çoğu zaman katılmak istemedikleri için değil, katıldıklarında bir şeylerin değişeceğine inanmadıkları için uzak duruyorlar. Boşa vakit hesabı. Bence asıl tehlike de burada başlıyor.
Bir insanın başka bir insandan hiçbir beklentisinin kalmaması, o ilişkide ne kadar büyük bir hayal kırıklığı yaşandığını gösterir. Gençlerin kurumlarla ilişkisi de giderek böyle bir noktaya geliyor. Artık eleştirmekten, talep etmekten, hatta bazen çözüm önermekten bile vazgeçiyorlar.
Çünkü beklenti duymak da aynı zamanda bir güven meselesi.
Fırsat eşitsizliğinin üzerine eklediğimiz adaletsizlik
Girişimcilik dünyanın hiçbir yerinde tamamen adil bir alan değil. İyi eğitim almış, farklı kültürleri tanımış, güçlü bir çevrede yetişmiş bir gencin sahip olduğu fırsatlarla daha sınırlı imkânlarla büyümüş bir gencin fırsatları aynı olmuyor. Aile, eğitim, sosyal çevre ve ekonomik koşullar bir insanın hayata nereden başladığını büyük ölçüde belirliyor. Ancak bizim ülkemizde bu doğal eşitsizliklerin üzerine bir de sistemin yarattığı adaletsizlikler ekleniyor.
Bir şirket kurmanın bile açık, herkes tarafından aynı şekilde uygulanan bir prosedüre bağlı olmaması bana inanılmaz geliyor. Birinin telefon açarak çözebildiği bir meseleyi başka birinin haftalarca uğraşarak çözememesi, yalnızca bürokratik bir sorun değil. Aynı zamanda fırsat eşitliğini ortadan kaldıran bir durum. Yazılı olmayan kararlar, alt kademelere yeterince aktarılmayan talimatlar ve aynı mevzuatın farklı kişiler tarafından farklı yorumlanması, vatandaşın devlete duyduğu güveni zedeliyor.
Oysa bir sistemin en temel özelliği öngörülebilir olmasıdır. Kiminle konuştuğunuzdan bağımsız olarak aynı kurallara tabi olduğunuzu bilmeniz gerekir.
Girişimcilere yenilikçi olmalarını, uluslararası pazarlara açılmalarını ve dijital teknolojilerden yararlanmalarını öneriyoruz. Bilişim sektörünün ülkemiz için önemli fırsatlar barındırdığını söylüyoruz. Buna ben de inanıyorum. Ancak elektriğin ve internetin sürekliliğini sağlayamadığımız bir ortamda, uluslararası müşterilerle çalışan bir girişimcinin rekabet gücünden söz etmek oldukça zor. Bazen sırf bir ağacın dalları uzadığı için internet bağlantısının kesilebildiği bir ülkede, dünya çapında teknoloji geliştirmeyi konuşuyoruz.
Buradaki çelişki yalnızca altyapıyla sınırlı değil. Eğitim sistemimiz de gençlerin dünyadaki değişime hazırlanmasında yeterince güçlü değil. Başarılı girişimcilerimiz arasında hayatının bir döneminde yurt dışında yaşamış, çalışmış veya eğitim almış kişilerin önemli bir yer tuttuğunu gözlemliyorum. Bunun tesadüf olmadığını düşünüyorum. Farklı sistemleri görmek, başka çalışma kültürlerini deneyimlemek ve dünyanın farklı yerlerinde insanların sorunları nasıl çözdüğünü anlamak, insanın düşünme biçimini değiştiriyor.
Bizim eğitim sistemimizin de gençlere bu bakış açısını kazandırabilmesi gerekiyor. Yaratıcılığı, sorgulamayı, problem çözmeyi ve farklı düşünmeyi geliştiren bir eğitim anlayışına ihtiyacımız var. Çünkü gençlerin bu ülkede bir gelecek kurmaya cesaret edebilmesi için yalnızca kendi yeteneklerine değil, içinde bulundukları sistemin onlara adil fırsatlar sunacağına da güvenmeleri gerekiyor.
Görünmeyen değil, çok görünür bir engel
Toplumdaki eşitsizliklerden söz ederken kadınların karşılaştığı engelleri ayrı tutmak mümkün değil. Çünkü biz hâlâ ataerkil bir toplumuz ve bunun günlük hayatımıza nasıl yansıdığını çoğu zaman fark etmiyoruz.
Ben kendimi her zaman özgür bir kadın olarak gördüm. Çalıştım, seyahat ettim, kendi kararlarımı verdim. Evliliğimde de bu özgürlüğü korudum. Eşimle birbirimizin hayatına müdahale etmeden, karşılıklı saygı içinde bir yaşam kurduk.
Ancak çocuk sahibi olduktan sonra eşitlik kavramının yalnızca bireysel özgürlüklerle açıklanamayacağını çok daha iyi anladım.
Eşim bir yere gitmek istediğinde çoğu zaman karar verip gidebiliyor. Benim içinse aynı karar, bazen haftalar öncesinden başlayan bir planlama sürecine dönüşüyor. Oğlumun okulu, yemeği, kıyafetleri, ödevleri, hangi gün hangi üniformayı giyeceği, okuldan aranma koordinasyonu gibi sayısız ayrıntıyı düşünmem gerekiyor. Üstelik yalnızca günlük düzeni organize etmek değil, çocuğumu benim yokluğuma duygusal olarak hazırlamak da çoğu zaman bu planlamanın bir parçası oluyor. Bütün bu bilgiler zihnimde sürekli yer kaplıyor. Okulun WhatsApp gruplarına baktığımda erkeklerin hiç bulunmadığını görüyorum. Bu küçük örnek bile çocuklarla ilgili sorumlulukların toplumumuzda nasıl paylaşıldığını anlatmaya yetiyor.
Burada mesele eşimin veya tek tek erkeklerin ne kadar yardımcı olduğu değil. Mesele, çocuk yetiştirmenin zihinsel ve organizasyonel yükünün hâlâ büyük ölçüde kadınların üzerinde olması. Evde birkaç işi paylaşmak, sorumluluğu gerçekten paylaşmak anlamına gelmiyor. Kadınların karar mekanizmalarında neden yeterince yer almadığını tartışırken bu gerçeği de görmemiz gerekiyor. Çünkü karar mekanizmalarında bulunmak yalnızca bilgi, deneyim veya yetenek gerektirmiyor. Aynı zamanda zaman, görünürlük ve güçlü ilişkiler kurabilme imkânı gerektiriyor. Toplantılara katılmak, etkinliklerde bulunmak, insanlarla bağlantılar geliştirmek ve gerektiğinde bütün bunlara uzun saatler ayırmak gerekiyor.
