Eklektik Manifest’in ikinci aşamasını nasıl oluşturdunuz? Karar verme, hazırlık süreçleri nasıl bir düzlemde ilerliyor?
Halil Duranay: Eklektik Manifest ilk aşamada, Bienal Lefkoşa’nın hazırlık projesi (deneme projesi) olarak ortaya çıkmıştı. Diaspora ana temalı 1. Bienal başarılı bir sonuçla gerçekleştirildikten sonra, aradaki yıllarda da düşünsel ve üretim odaklı bir zeminin devam etmesi gerektiğini düşündük. YK’da da bunları tartıştık. Bienal iki yılda bir düzenleniyor ancak iki bienal arasında geçen sürede de sürekli bir şeyler üretmek gerekiyor. Felsefi ve düşünsel bir zemin oluşturmak, bu zemini canlı tutmak ve izleyiciyle kurulan ilişkiyi sürdürülebilir kılmak adına Eklektik Manifestleri de sürekli bir yapı içinde standartlaştırma kararı aldık. Bu projeler doğrudan Bienal'le bağlantılı olmak zorunda değildi. Ancak sonraki Bienal'e düşünsel ve kuramsal açıdan bir hazırlık niteliği taşıyabilirdi.
Ars Memorativa kavramı ile Ulus Baker’in düşünsel dünyası ve birbiriyle kesişimi bu 2 edisyonun öne çıkan iki noktası değil mi?
Duranay: Ars Memorativa, aslında Arkhe’nin ilk dönemlerinden itibaren üzerinde çok konuştuğumuz kavramlardan biriydi. Hatırlama, bellek ve sanat ilişkisi çalışmalarımızda sürekli gündeme geldi. Hatta ilk Eklektik Manifest’in içerisinde de Ars Memorativa başlıklı bir bölüm bulunuyordu. Başlangıçta biraz karmaşık görünebilirler. Dışarıdan bakıldığında çok fazla kavram kullanıldığı düşünülebilir. Fakat bunlar yalnızca entelektüel bir zenginlik yaratmak veya kavram üretmek amacıyla seçilmiş şeyler değil. İleriye dönük bir planımız var ve bu planın hazırlıklarını aşama aşama gerçekleştiriyoruz.
Ars Memorativa, Eklektik Manifest ve Lefkoşa Bienali'nin kesiştiği noktalardan biri de arşiv ve fotoğraf tarihine ilişkin Kadir Kaba’nın Kıbrıs Fotoğraf Tarihi projesidir. Arkhe açılırken Kıbrıs Türk Fotoğrafı’nı esas aldık. 1.Eklektik Manifest’te K.T. Fotoğrafı’nın 100 Yılı’na dönüştü, sonra yayına dönüştü, paneller ve atölyeler yapıldı. Sonuçta 3 yıllık bir program oldu. Ars Memorativa’yı kavramsal olarak tekrardan ele almak istiyorduk. Tabi ki bu aşamada Ulus Baker’den bahsetmek gerekir.

“Bugün bilgi yerine kanaatlerle hareket ediyoruz. Ulus Baker'in düşüncesi, tam da bu probleme karşı güçlü bir kuramsal zemin sunuyor”
Ulus Baker ve düşüncesi Halil Duranay için ne ifade ediyor?
“Benim için yıllardır yayıncılıkta, üniversitede, kültür endüstrisinin diğer alanlarında yaşadığım en büyük sorunlardan birisi kanaatleşme sorunu olmuştur. Halil olarak yıllardır yayıncılık yaptım, üniversitede akademisyen olarak çalıştım. Bu süreçte özellikle entelektüel alanlarda karşılaştığım sorunlardan biri kanaat üretimi ve doksozofya meselesiydi. Pierre Bourdieu'nün ortaya koyduğu doksozof (görüş teknisyeni) kavramı, benim de üzerinde düşündüğüm önemli meselelerden biri. Bilirkişi gibi duran ama bilmeyen, kendini uzman gibi gösteren, ancak gerçek bilgiyle yeterince ilişkisi olmayan; bilgiden ziyade kanaatleri üzerinden hareket eden bir anlayıştan söz ediyoruz. Maalesef Ağ toplumundan sonra özellikle sosyal medyanın yaygınlaşması, teknolojinin gelişmesi ve yankı odalarının etkisiyle kanaat, bilginin önüne geçmeye başladı. Bugün siyasetten sosyal yaşama, kültürden gündelik ilişkilere kadar pek çok alanda bilgi yerine kanaatlerle hareket ediyoruz.
Ulus Baker'in düşüncesi, tam da bu probleme karşı baltayı vuruyor ve güçlü bir kuramsal zemin sunuyor. Bu nedenle onun düşünsel yaklaşımıyla kendim arasında bir yakınlık kuruyorum. Beyin amelesi, kafa amelesi olan benim için Ulus Baker kanaatleşme sorununun en iyi kuramsal zeminini oluşturmuş kişidir. Bu yüzden hem kendisi ile düşünsel bir akrabalığımız kuruluyor hem de benim için bir hoca konumundadır. Onun seminerleri ve kitapları aracılığıyla hâlâ kendimi eğitiyorum. Bende hem entelektüel olarak yeri çok derindir hem de Ulus Baker’i çok daha fazla konuşmamız gereken bir dünyanın içindeyiz. Onu yalnızca imajıyla değil, düşünceleriyle keşfetmek ve bu düşüncelerin pratiğe nasıl dönüştürülebileceğini araştırmak benim için yıllardır önemli bir meseleydi. Bu düşünsel yaklaşımı Lefkoşa'da somut bir üretime dönüştürmek istedik. Arkhe’nin burada bulunması, Ulus’un buralardan gelip geçmesi labirent gibi ilişkileri birbirine bağlıyor. Bina, bölge ve Lefkoşa'nın kendisiyle kurulan ilişkiler, bütün bu sürecin birbirine bağlanan parçaları. Dolayısıyla Ulus Baker'i bu çalışmadan uzak görmüyorum. Aksine, onun düşüncelerinin bu coğrafyada yeniden ele alınabileceğini ve pratiğe aktarılabileceğini düşünüyorum.”

Projeleri oluştururken ekip olarak nasıl bir çalışma sistematiğiniz var?
“Arkhe'de öncelikle çekirdek bir ekibimiz var. Yıl içerisinde gerçekleştirilecek programın ana hatları öncelikle bu çekirdek ekip tarafından düşünülüyor ve oluşturuluyor. Daha sonra fikirleri Arkhe'nin Yürütme Kurulu’nda kendi aramızda tartışıyoruz ve çalışma başlıyor. Bazı fikirler eleniyor, bazıları ise mevcut koşullar ve karşılaşılan zorluklar nedeniyle ileri bir tarihe erteleniyor. Son üç yıldır yaptığımız projelerde dışarıdan pek çok uzman, danışman ve yaratıcı kişi de çalışmalarımıza katkı sağladı. Dolayısıyla Arkhe dediğimizde aslında giderek genişleyen bir yapıdan söz ediyoruz. Fikirlerin ortaya çıkmasından hayata geçirilmesine kadar farklı insanların katkı sunduğu geniş bir havuz oluşuyor.”
Bienal Lefkoşa tartışmaları için LTB Başkanı Mehmet Harmancı “Daha önce görülmemiş bir derinleşme iklimi yaratan Bienalin sebep olduğu tartışmayı ve tüm fikirleri çok olumlu-değerli buluyoruz, alıyoruz ve ilerisi için değerlendireceğiz” demişti. Bu tartışmaların sonraki çalışmalarınıza ve üretim sürecinize yansıması nasıl oldu?
“LTB Başkanı Mehmet Harmancı’nın söylediği şey çok önemlidir. Ben de şahsen bu yaklaşımdayım. Hiçbir zaman "Biz yaptık oldu" anlayışımız olmamıştır. Çünkü burası kamu yararına çalışan bir kurum ve her şeyden önce kent faydasını gözetmek zorundayız. Bunun yanı sıra ülkenin kültürel mirasıyla ilgili de bir sorumluluğumuz bulunuyor. Dolayısıyla attığımız her adımda bu sorumlulukların bilinciyle hareket etmemiz gerekiyor. Bu tartışmaların önemli bir tarafı da daha önce pek alışık olmadığımız bir tartışma ve değerlendirme ortamının oluşmasına katkı sağlamasıydı.
Biz etkinlik başlamadan birkaç ay önce Arkhe olarak çeşitli tartışma platformları düzenledik. Bu toplantılara STÖ’leri, sanatçıları ve alanında uzman kültür profesyonelleri davet ettik. Orada özellikle şunu ifade ettik: Biz burada kendi fikrimizi dikte etmek için bulunmuyoruz. Fikrimizi birlikte tartışmaya, masaya yatırmaya ve farklı görüşleri dinlemeye açığız. Herkesi bu tartışmanın bir parçası olmaya davet ettik. Elbette ortaya atılan her fikri hayata geçirmek her zaman mümkün olmuyor. İnsanlar haklı olarak eleştiriler getirebiliyorlar ama bunun handikapları düşünmeden yapılıyor. Bir sürü farklı dinamik var. Bazen farklı fikirler ortak bir noktada buluşmuyor (Bazen zaman, ülkenin koşulları, bazen de kurum olarak içinde bulunduğumuz pozisyon bazı kararları uygulamamızı zorlaştırabiliyor). Orada büyük bir diplomasi gerekiyor.
Bize ulaşan bütün eleştirileri kayıt altına aldık. Açık platformlarda, forumlarda dile getirilen görüşlerin yanı sıra sosyal medyada yazılanları, bize doğrudan iletilen e-postaları ve arkadaşlarımızdan, tanıdıklarımızdan duyduğumuz değerlendirmeleri de kayıt altına aldık ve üzerinde düşünmeye başladık. Kendi eksiklerimizi de bu eleştiriler ışığında değerlendirdik. Bundan sonrası için bu görüşleri de göz önünde bulunduruyoruz.”
“Ulus Baker’in düşüncesini yalnızca anlatılan değil, aynı zamanda deneyimlenen bir alana dönüştürmeyi hedefliyoruz”
Üç aylık bir program olarak hazırlanan Ars Memorativa kapsamında sergilerden gösterimlere, söyleşilerden atölyelere ve aile etkinliklerine kadar uzanan geniş bir içerik oluşturuldu. Bu programı hazırlarken nasıl bir hedef belirlediniz? Ulus Baker’i merkeze alan bu çalışma hangi düşünsel çerçeveden hareket ediyor?
“Bizim yaptığımız çalışma, yalnızca Ulus Baker üzerine bir sergi hazırlamaktan ibaret değildi. Buradaki temel mesele, onun düşüncelerini, teorik yaklaşımını ve ortaya koyduğu kavramları eylemsel olarak nasıl algılanabilir ve deneyimlenebilir bir şeye dönüştürebileceğimizdi. Bütün derdimiz buydu.
Ulus Baker bizim temel referans noktalarımızdan biri. Ancak onun düşüncesini yalnızca kişisel yaşamı ya da biyografisi üzerinden ele almak istemedik. Örneğin kadraj, montaj ve kayıt gibi onun üzerinde durduğu önemli kavramlar var. Bunlar, deneyim sergisinde de ele alacağımız konular arasında.
Dolayısıyla teorik çerçeveyi önümüze koyduk. Elbette Ulus Baker de bu çalışmanın öznesi. Onun düşüncesinin çalışıldığı, teorisinin tartışıldığı, konuşulduğu ve insanların bu kavramlarla doğrudan ilişki kurabileceği bir program hazırlamak istedik. Bu yaklaşımı sergiler, dijital deneyimler, atölyeler, paneller ve söyleşiler aracılığıyla destekliyoruz. Böylece Ulus Baker’in düşüncesini yalnızca anlatılan değil, aynı zamanda deneyimlenen bir alana dönüştürmeyi hedefliyoruz. Bu programın sonunda bir belgesel projesine başlamayı hedefliyoruz. Bu çalışma da aşamalı olarak ilerleyecek. Ulus Baker’in hayatını anlatan klasik bir biyografi belgeseli olmayacak. Yine aynı düşünsel çerçeveden hareket eden, onun teorisine ve fikirlerine uygun, daha deneysel ve avangart bir film projesi hedefliyoruz.”

“Bir anlamda Ulus Baker ile ilgili arkeolojik kazı gibi bir şey yapıyoruz”
Ulus Baker’in düşünsel mirasını yalnızca belirli bir etkinlik dönemiyle sınırlı bırakmamak, daha kalıcı bir yapıya dönüştürmek gibi bir hedefiniz de Arkhe gündeminde var mı?
“Evet. Ulus Baker’in düşüncelerinin ve teorik mirasının daha uzun vadeli biçimde ele alınabileceği bir yapı oluşturabilir miyiz konusunu değerlendiriyoruz. Arkhe bünyesinde bir Ulus Baker teori enstitüsü ya da bir araştırma merkezi kurulması gibi fikirler gündemimizde. Daha çok bunun zeminini kurmaya çalışıyoruz. Eklektik Manifest de bunun bir parçasıdır. Daha önce belki de hiç yapılmamış Ulus Baker’in Kıbrıs bağlantısı (Onun çocukluğu, gençliği ve Kıbrıs'la ilişkili anıları üzerine araştırmalar yürütüyoruz, arşiv malzemelerini ortaya çıkarmaya başladık.) üstüne ciddi çalışmalar yapıyoruz. Bir anlamda arkeolojik bir kazı gibi bir şey yapıyoruz. Daha önce pek gün yüzüne çıkmamış fotoğraflara ve çeşitli belgelere ulaşmaya çalışıyoruz.
Bunun yanı sıra Ulus Baker’i tanımış, onunla zaman geçirmiş ve birlikte çalışmış, bugün hâlâ hayatta olan kişilerin tanıklıklarını topluyoruz. Bu tanıklıkları kayıt altına almak bizim için çok önemli. Çünkü zaman geçtikçe bu insanları da kaybediyoruz. Onların hafızalarında kalan bilgiler, anılar ve deneyimler bir süre sonra erişilemez hâle gelebilir. Türkiye'de ve farklı yerlerde Ulus Baker'in çevresinde oluşmuş, ona ait metinler, kayıtlar, videolar ve çeşitli somut materyaller bulunuyor. Bu materyallerin sahipleriyle iletişim hâlindeyiz. Bunların ne kadarını bir araya getirebiliriz, nasıl koruyabilir ve yeniden araştırmaya açabiliriz üzerinde çalışıyoruz.”







