Modern parfüm sektörünün binlerce yıl öncesine uzanan hikâyesinde Kıbrıs önemli bir yere sahip.
Limasol yakınlarındaki Pyrgos-Mavroraki’de ortaya çıkarılan yaklaşık 4 bin yıllık üretim kompleksi, zeytinyağının yalnızca gıda için değil, parfüm ve kozmetik üretiminde de kullanıldığını ortaya koyarken, adanın “Chypre” adıyla modern parfüm literatürüne kadar uzanan hikâyesini de yeniden gündeme taşıyor.
Parfüm denildiğinde bugün akla Paris, Grasse, Milano ya da modern kozmetik endüstrisi geliyor ancak kokunun tarihi çok daha eskiye, Akdeniz’in bronz çağına kadar uzanıyor.
Bu hikâyenin en dikkat çekici duraklarından biri ise Kıbrıs.
Limasol yakınlarındaki Pyrgos-Mavroraki arkeolojik alanında yürütülen kazılarda, yaklaşık MÖ 2000’lere, yani yaklaşık 4 bin yıl öncesine tarihlenen büyük bir üretim kompleksi ortaya çıkarıldı.
İtalya Ulusal Araştırma Konseyi’nin (CNR) yürüttüğü çalışmalar sonucunda, kompleks içerisinde parfüm üretimine ayrılmış bir bölümün bulunduğu belirlendi. CNR, Pyrgos’taki yapıyı o dönemde Akdeniz’de bilinen en eski parfüm fabrikası olarak tanımlıyor.
4 BİN YIL ÖNCE KOKULU YAĞ ÜRETİLİYORDU
Pyrgos-Mavroraki’nin önemi yalnızca parfüm kaplarının bulunmasından kaynaklanmıyor.
Yaklaşık 4 bin metrekarelik kompleks içerisinde zeytinyağı üretimi, parfüm ve tıbbi maddelerin hazırlanması, şarap üretimi, tekstil ve metal işçiliğine ilişkin alanlar tespit edildi. Araştırmalar, zeytinyağının burada gıda maddesi olmanın ötesinde, parfümlerin hazırlanmasında temel taşıyıcı maddelerden biri olarak kullanıldığını gösterdi.
Başka bir ifadeyle, bugün alkol bazlı parfümlerde kullanılan taşıyıcı sistemin çok daha eski bir karşılığı vardı;
Aromatik bitkiler + zeytinyağı = kokulu yağ.
Arkeometrik incelemelerde kaplarda ve üretim alanlarında bulunan organik kalıntılar üzerinde yapılan çalışmalar, Akdeniz’e özgü çeşitli aromatik ve tıbbi bitkilerin kullanıldığını ortaya koydu. CNR kayıtlarında biberiye, kekik/mercanköşk, defne, mersin, lavanta, tarçın, kişniş, maydanoz, acı badem, papatya ve anason gibi bitkiler sıralanıyor.
Bu nedenle Pyrgos, yalnızca “eski bir parfüm kabının bulunduğu” bir arkeolojik alan değil; aromatik maddelerin işlendiği, yağla birleştirildiği ve farklı amaçlarla kullanıldığı organize bir üretim merkezine işaret ediyor.
DEPREM, 4 BİN YILLIK ÜRETİM MERKEZİNİ MÜHÜRLEDİ
Pyrgos’un bugüne kadar bu denli önemli kanıtlar sağlayabilmesinin nedenlerinden biri de merkezdeki üretimin aniden sona ermiş olması.
CNR araştırmalarına göre kompleks, yaklaşık MÖ 1850-1900 civarında meydana gelen büyük bir depremle yıkıldı. Yapıların ve buluntuların önemli bölümünün yerinde korunması, arkeologların binlerce yıl önceki üretim süreçlerini incelemesine olanak sağladı.
Bu durum arkeoloji açısından adeta bir zaman kapsülü oluşturdu.
Kazılarda yalnızca parfüm üretimiyle ilişkili alanlar değil, zeytinyağı depolama kapları, üretim araçları ve farklı sektörlere ait izler de ortaya çıkarıldı.
Dolayısıyla Pyrgos, MÖ 2. binyılın başlarında Kıbrıs’ta uzmanlaşmış üretim faaliyetlerinin ve ekonomik organizasyonun bulunduğunu gösteren önemli merkezlerden biri olarak değerlendiriliyor.
KIBRIS’IN PARFÜMÜ SADECE GÜZELLİK İÇİN DEĞİLDİ
Pyrgos’taki kokulu yağların kullanım alanları yalnızca beden ve kozmetik ürünleriyle sınırlı görünmüyor.
CNR araştırmalarında aromatik yağların kozmetik, tıbbi ve tekstil amaçlı kullanımına ilişkin bulgular da aktarılıyor. Örneğin aromatik yağların tekstil üretiminde kullanılan liflerin kokusunu değiştirmek amacıyla kullanılmış olabileceğine ilişkin buluntular elde edildi.
Bu durum, “parfüm” kavramının antik dünyada bugünkü anlamından daha geniş olduğunu gösteriyor.
Kokulu yağ; bedeni kokulandırıyor, kozmetik ürüne dönüşüyor, tedavi amaçlı kullanılıyor, hatta tekstil üretiminin bir parçası haline geliyordu.
Yani koku, 4 bin yıl önce de yalnızca güzel kokmak anlamına gelmiyordu.
KIBRIS NEDEN BÖYLE BİR MERKEZ HALİNE GELDİ?
Cevabın önemli bölümünde adanın coğrafi konumu bulunuyor. Kıbrıs, Doğu Akdeniz’in merkezinde; Anadolu, Levant, Mısır ve Ege dünyası arasındaki deniz yollarının üzerinde bulunuyordu.
Aynı dönemde ada özellikle bakır kaynakları nedeniyle Doğu Akdeniz ticaretinde önemli bir konuma sahipti. Pyrgos’taki kompleks de tek bir ürünün üretildiği küçük bir atölyeden ziyade, farklı ekonomik faaliyetlerin bir arada bulunduğu büyük bir merkez görünümü taşıyor.
Bu tablo, Kıbrıs’ın yalnızca tarımsal üretim yapan bir ada olmadığını; hammadde, üretim, işleme ve ticaret açısından daha geniş bir Akdeniz ağının parçası olduğunu gösteriyor.
Parfüm de bu ağın önemli ürünlerinden biri olmuş olabilir.
AKDENİZ’İN EN ESKİ PARFÜM FABRİKASI
Kıbrıs’ın parfüm tarihindeki rolü anlatılırken en çok dikkat edilmesi gereken nokta burası.
