Çaydamlı, ürün yerleştirme anlaşmalarıyla sağlanan marka görünürlüğünün sansür nedeniyle ortadan kaldırılmasının ticari haklar ve yayıncılık anlayışı açısından da tartışılması gerektiğine dikkat çekti.
Çaydamlı analizinde şu ifadeleri kullandı:
"BİR DE OTOMOBİL MARKALARINI BUZLAMA KOMEDİSİ VAR"
Bütün bunlar yetmezmiş gibi, Türkiye’deki film ve dizilerde karşılaştığımız sansür anlayışının bir başka akıl almaz örneği de otomobil markalarının ve logolarının buzlanması!
Ekranda bir otomobil görüyorsunuz. Aracın markası ve logosu sanki devlet sırrıymış gibi buzlanmış. Karakter arabaya biniyor, direksiyonun başına geçiyor, araçla kilometrelerce yol yapıyor ama otomobilin hangi markaya ait olduğunu görmeniz yasak! Otomobilin kendisi orada, tasarımı ortada, modeli çoğu zaman kolaylıkla tanınabiliyor; fakat üzerindeki logo mutlaka kapatılmalı!
Neden? Kimin çıkarını, hangi ahlaki değeri, hangi toplumsal hassasiyeti koruyorsunuz?
Bu nasıl bir reklam ve rekabet anlayışıdır?
Üstelik burada çok daha ciddi bir çelişki, hatta ticari haklar açısından üzerinde durulması gereken bir mesele bulunuyor.
Uluslararası sinema ve televizyon sektöründe otomobil markalarının filmlerde ve dizilerde görünmesi, tesadüfen gerçekleşen bir durum değildir. Product placement (ürün yerleştirme) adı verilen uygulama kapsamında otomobil üreticileri, araçlarının belirli film ve dizilerde kullanılması, markalarının görünür olması ve kimi zaman karakterlerle özdeşleşmesi için yapım şirketleriyle ticari anlaşmalar yapabiliyor. Bazı durumlarda araçlar ücretsiz tahsis ediliyor, bazı durumlarda ise doğrudan veya dolaylı ticari karşılıklar söz konusu oluyor.
Çünkü otomobil üreticileri, bir filmin veya dizinin milyonlarca izleyiciye ulaşan sahnelerinde kendi markalarının görünmesinin ciddi bir tanıtım değeri taşıdığını biliyorlar. Bir başrol oyuncusunun kullandığı otomobil, markanın prestijini, imajını ve tüketici nezdindeki algısını güçlendirebiliyor. Bu nedenle markalar, araçlarının ve logolarının ekranda görünür olması için yapımcılarla anlaşmalar yapıyor, kimi zaman bunun için para ödüyorlar.
Şimdi bir düşünün!
Bir otomobil şirketi, kendi markasının bir filmde veya dizide görünmesi için yapımcıyla anlaşma yapıyor. Ticari bir karşılık ödüyor, araçlarını tahsis ediyor, reklam ve tanıtım hakkını satın alıyor veya sözleşmeyle güvence altına alıyor. Yapımcı da bu anlaşma doğrultusunda otomobili sahnelerde kullanıyor.
Sonra ne oluyor?
Sansürcü zihniyet devreye giriyor ve otomobilin logosunu buzlayarak markayı görünmez hâle getiriyor!
Yani otomobil şirketinin para ödeyerek elde etmeye çalıştığı görünürlük, birilerinin çarpık reklam ve rekabet anlayışı yüzünden ortadan kaldırılıyor.
Bir otomobil firmasının ticari anlaşmayla elde ettiği tanıtım imkânını, hangi hakla ve hangi gerekçeyle fütursuzca etkisizleştiriyorsunuz?
Elbette her otomobil markasının her filmde görünmek için mutlaka para ödediğini iddia etmiyoruz. Her görünürlük ticari anlaşmaya dayanmıyor. Ancak ürün yerleştirme anlaşması yapılmış, marka görünürlüğü sözleşmeyle kararlaştırılmış ve bunun karşılığında ticari bedel ödenmişse, yayın sırasında logonun keyfî biçimde buzlanması artık yalnızca estetik bir sansür meselesi olmaktan çıkar. Sözleşmesel beklentiler, ticari menfaatler ve tarafların hakları bakımından da ciddi bir tartışma konusu hâline gelir.
Daha da komiği, otomobilin markasını buzlayarak tarafsız bir yayıncılık yaptıklarını zannedenlerin, aslında kendi keyfî sansür anlayışlarını ticari ilişkilerin ve yapımcıların tercihlerinin üzerine koymalarıdır.
Bir otomobilin markasını göstermek neden sakıncalı olsun?
Bir marka logosunun görünmesi izleyiciyi o otomobili satın almaya mı zorluyor? İnsanlar ekranda Mercedes, BMW, Audi, Toyota veya başka bir otomobil markasının logosunu gördüklerinde iradelerini mi kaybediyorlar?
Otomobil markalarını tanıtım amacıyla gösteren yapımların varlığından rahatsız olabilirsiniz. Ancak ticari reklam ile doğal sahne kullanımını birbirine karıştırmak, her marka görünürlüğünü sakıncalı kabul etmek ve bütün bunları buzlama yoluyla çözmeye çalışmak, yayıncılıkta son derece ilkel bir yaklaşımdır.
Üstelik otomobilin markasını buzlamakla reklamı da ortadan kaldırmış olmuyorsunuz. Aracın tasarımı, modeli, gövde yapısı, farları ve genel görünümü çoğu zaman markayı zaten ele veriyor. İzleyici otomobilin ne olduğunu tahmin edebiliyor. Yani yine aynı komedi: Herkesin görebildiği ve tanıyabildiği bir şeyi, sanki büyük bir sırmış gibi gizlemeye çalışıyorsunuz.
Burada asıl mesele, reklamın nasıl düzenleneceği, ticari anlaşmaların hangi kurallara tabi olacağı veya haksız rekabetin nasıl önleneceği değildir. Bunlar hukuki ve sektörel düzenlemelerle çözülebilecek konulardır.
Asıl mesele, bütün bunları çözmek yerine otomobilin logosunun üzerine buzlu bir leke yerleştirmeyi marifet sayan sansür zihniyetidir.
Bir markanın reklam hakkı, sansürcünün keyfine göre ortadan kaldırılabilecek bir görüntü ayrıntısı değildir. Hele ki bu görünürlük ticari bir sözleşmenin ve ödenmiş bir bedelin karşılığıysa, mesele çok daha ciddi bir boyut kazanır."