Doğu Akdeniz Üniversitesi (DAÜ) Mühendislik Fakültesi Endüstri Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi ve Kalite Yönetim Ofisi Koordinatörü Yrd. Doç. Dr. Ali Berk Baştaş, “Kalite Nosyonu, Standardizasyon ve KKTC Sanayisi” başlıklı açıklamada bulundu.
Kalite ve standardizasyon kavramlarını değerlendiren Yrd. Doç. Dr. Baştaş, söz konusu kavramların KKTC sanayisi açısından önemine değindi.
Yrd. Doç. Dr. Baştaş, açıklamasında şu ifadelere yer verdi:
“Yurt dışından bir alıcının hellimimize ya da narenciyemize bakarken sorduğu ilk sorulardan biri, ürünün hangi standarda göre üretildiğidir. Standart ve kalite kavramları, hepimizin sıkça kullandığı ama pek azımızın doğru tanımlayabildiği olgular olarak karşımıza çıkmaktadırlar.
KALİTE NEDİR?
Kalite kavramının temel unsuru “kullanıma uygunluk”tur. Ürün veya hizmet, müşterinin elinde tasarım ve kullanım amacına hizmet etmelidir (Joseph Juran). Örneğin geleneksel ürünümüz olan hellim için bu, tüketicinin beklediği tadı vermesi, erimeden pişebilmesi açılarından değerlendirilebilir. Diğer bir tanım da kaliteyi “gereksinimlere ya da şartnameye uygunluk” olarak açıklamıştır (Philip Crosby). Bu tanıma göre tek performans standardı sıfır hatadır; kalitenin ölçüsü de hata ve kusurların yol açtığı hurda, tamir, servis ve muayene giderleri, yani kalitesizliğin maliyetidir.
Üçüncü bir yaklaşım ise “süreç” odağında ilerler. Bu açıdan kalite anlayışı, ürünün öngörülebilir tekdüzeliği (düşük değişkenlik) üzerine kuruludur ve iyileştirme hiç bitmeyen bir döngüdür (William E. Deming). Bu yaklaşıma göre, sanayideki sorunların %85'inden fazlası ancak yönetimin sistemi değiştirmesiyle çözülebilir. Bu üç yaklaşım batı dünyasında ortaya çıkmıştır. Ancak doğuda ise durum biraz daha farklıdır. Kalite konusu toplum zeminine kadar genişletilir ve kalite, ürünün sevkiyatından itibaren topluma verdiği kayıp üzerinden tanımlanır (Genichi Taguchi). Bu yaklaşım kalite kayıp fonksiyonuna göre bir kalite karakteristiği hedef değerden uzaklaştıkça kayıp, sapmanın karesiyle artar. Yani spesifikasyon sınırları içinde kalan bir sapmanın da bedeli vardır. Örneğin tuzu hedef değerin biraz üzerinde kalan bir hellim spesifikasyon sınırları içinde olabilir, ama farkı tüketicinin hissetmesi durumunda, memnuniyet olumsuz etkilenebilir ve hedeften sapmanın derecesine göre kayıp artar.
ÜÇ KALİTE BOYUTU: TASARIM, UYGUNLUK VE PERFORMANS KALİTESİ
Bu tanımları, tasarım, uygunluk ve performans kalitesi boyutları üzerinden derinleştirebiliriz. Tasarım kalitesi, ürünün veya hizmetin müşteri gereksinimlerini karşılaması için sahip olması gereken tasarımsal özellikleri ve koşulları belirler. Uygunluk kalitesi, üretilen ürünün veya sağlanan hizmetin tasarım gereksinimlerini ve standartlarını karşılama derecesidir. Performans kalitesi ise ürünün veya hizmetin kullanım aşamasında müşterinin ihtiyaçlarını ne derecede karşıladığını ifade eder. Kullanım aşamasında müşterinin ve diğer paydaşların ürün ya da hizmetle ilgili karşılaşabileceği her sorunun tasarıma veya üretime geri bildirim olarak dönmesi de en az bu boyutlar kadar önemlidir.
STANDARDİZASYON VE KALİTE
Müşteri ve paydaş beklentileri doğru tanımlanmadıkça ve resmi olarak belgelenmedikçe kalite şans eseri bir olgu haline gelir. Standartlar ya da şartnameler (spesifikasyonlar), bir ürün, hizmet ya da süreç için bu beklentileri kesin bir dille resmileştiren ifadelerdir. Bu ifadeler genellikle kalite karakteristikleri üzerine kurulur: boyut, ağırlık ve dayanım gibi yapısal; tat, görünüm ve koku gibi duyusal; güvenilirlik gibi zamana bağlı ürün veya hizmet özellikleri ile ilgili dürüstlük ve şeffaflık gibi etik karakteristikler. Hellimde tat ve doku duyusal, ağırlık ve nem oranı ise yapısal karakteristiklere örnektir. Ürün, hizmet ve süreçlerin kalite tanımı ve standardizasyonu için müşteri gereksinimleri ile yasal ve mevzuat şartları çerçevesinde önemli karakteristikler belirlenir. Bu karakteristiklerin hedef değerleri ile alt ve üst spesifikasyon sınırları tanımlanır. Tüm karakteristiklerin gereksinimlerini bir araya getiren belgeler ise standart kavramının temelini oluşturur. Standardizasyon böylece kalite tanımını karakteristikler ve spesifikasyonlar aracılığı ile ölçüye çevirir ve alıcı ile satıcıya ortak bir dil kazandırır. Ürün ve süreç standartlarının yanında, bu yıl Eylül ayında yeni versiyonu yayımlanan ISO 9001 kalite yönetim sistemi standardı da firmalara müşteri ve paydaş gereksinimlerini tutarlı ve sistematik bir biçimde karşılayacak yönetim sisteminin şartlarını tanımlamaktadır.
KKTC SANAYİSİ PENCERESİNDEN
Peki bu çerçeve sanayimiz için ne anlama geliyor? T.C. Ticaret Bakanlığı'nın KKTC ülke profili raporuna göre imalat sanayimizin GSYİH içindeki payı 2020'de %2,5 iken 2024'te %2'ye geriledi. Aynı rapora göre, sanayimizin gelişim alanları arasında uluslararası kalite standartlarına sahip işletme ve ürün sayımızın azlığı vurgulanmıştır. Kıbrıs Türk Ticaret Odası'nın verilerine göre 2023'teki 176 milyon dolarlık ihracatın yaklaşık üçte birini hellim, dörtte birini narenciye oluşturdu; ihracatın %72'si Türkiye'ye yapıldı. İhracatı bu kadar az sayıda ürüne ve büyük ölçüde tek bir pazara dayanan bir sanayi için yeni pazarlara açılmak ve mevcut pazarı korumak, ürünlerin uluslararası standartlara uygunluğundan geçmektedir. Bu yüzden kalite, sanayicimizin kontrol edebildiği en güçlü kaldıraçlardan biridir.
Juran'ın kalite üçlemesi, yukarıda ele aldığımız üç kalite boyutunu sanayicimiz için yalın bir yol haritasına çeviriyor:
Planlama: Ürününüzün müşterinin elinde hangi işi görmesi gerektiğini ve bunu hangi kalite karakteristiklerinin belirlediğini tanımlayın. Bu karakteristikleri hedef değerleri ve sınırlarıyla şartnamelerle belgeleyip standartlaştırın.
KONTROL: HER PARTİDE ÖLÇÜN, STANDARTTAN SAPMAYI GÖRÜN VE DÜZELTİN.
İyileştirme: Değişkenliği süreç içerisinde azaltın. Deming'in vurguladığı gibi bu, işçilerimizden önce yönetimin işidir.
Küçük ölçek ve izolasyon gibi kısıtları değiştirmek her zaman elimizde olmayabilir. Ancak kendi ürün ve hizmetlerimiz için kaliteyi tanımlamak, ölçmek, standartlaştırmak ve iyileştirmek büyük ölçüde bizim elimizdedir.
‘Standart, daha fazla kaizen (iyileştirme) yapmak için yalnızca bir başlangıç çizgisidir.’ — Taiichi Ohno”