Türkiya-Libya İlişgilernin Asgeri Boyutu
Türkiya Libya arasındaki asgeri ilişgiler 2019 yılında, Trablus’dakı hökümetinan (Ulusal Mutabakat Hükümeti), iç savaşdan dolayı yo’unlaşmışdır. Ulusal Mutabakat Hükümeti’yan 2019 yılında “güvenlik ve askeri iş birliği mutabakat muhtırası” imzalanmışdır. Bu andlaşmaya göre “Libya'da Ani Müdahale Kuvveti kurulmasına Türkiye eğitim, danışmanlık, malzeme ve planlama desteği verilecek, Türkiye'de ve Libya'da ortak 'Savunma ve Güvenlik İşbirliği Ofisi' kurulabilecek, Kara, deniz ve hava araçları, silahları, eğitim üsleri tahsis edilebilecek. Bu durumda mülkiyet, tahsis edilen ülkeye ait olacak, Ortak askeri planlama, eğitim, silahların kullanılmasına yönelik danışmanlık verilebilecek, Ortak tatbikatlar, istihbarat paylaşımı, "barışı koruma" operasyonları yapılabilecek, Libya'ya "Misafir Personel" olarak adlandırılan 'savunma ve güvenlik kuruluşu mensubu siviller' ve birlikler gönderilebilecek. Askeri gereçler hibe edilebilecek, satılabilecek ya da kiralanabilecek. Anlaşma, teknoloji transferi için Libya'ya lisans verilmesi” sa’lanacagdır (“Libya ile imzalanan” 2019).
Al-Watiya Hava Üssü Türkiya Havva guvvadlarnın, Misrata Deñiz Üssü da Türkiya Deñiz Guvvadlarnın kondrolündedir. Bu iki üs Türkiya içün önemlidir. Bu üslere asgeri malzemeler, asgeri teşhizad getirilirkana, Türkiya’nın enerji politikaları içün da ısdratejig öneme sahibdir. Libya’da 2026 verilerine görem Türkiya “Türk Deniz Görev Grubu, bir tümgeneral komutasında, asgari 1 firkateyn, 1 korvet ve 1 lojistik destek gemisi, İHA/SİHA birimi, dönüşümlü F-16 birliği, Korkut ve Hisar hava savunma sistemleri, Libya silahlı kuvvetlerinin modernizasyonuna destek olmak üzere askeri danışman ve uzmanlardan” oluşan asgeri birimlernin bulundurmagdadır (Yetkin 2026). Türkiya Trablusgard hökümetine sadece 2020 yılında 12 milyar dolar deyerinde silah saddı (“Libya’s Sarraj” 2020). Bunun yanında gendi silahlarıynan asgerleriynan bizzad iç savaşda Trablus hökümetinin yanında savaşdı. İnsansız hava araşları, hava savunma sisdemleri, asgeri danışmanlar ve yaglaşıg 3.500 ücretli Suriyeli savaşçıynan savaşa müdahil oldu (Michalski 2025).
Libya-Türkiya ilişgilerinin Sermaye Boyutu
Karanfil Group, 2021 yılında, 10 milyon dolarlıg bir yatırımnan, Libya'da faaliyete geşen ve Kuzey Afrika'nın eñ böyüg beton üretim guruluşları arasında yer alan yeni bir tesis aşdı. Bu yatırımın 50 milyon dolarlıg bir yatırıma dönüşmesi beglenmegdedir (Aslanhan 2021). Karanfil Group Libya’da deniz yolu taşımacılı’ı, lojistig ve ürün tedarigi sa’lamagdadır. Libco İnşaat ve Cevahir Yapı isminde iki Türg şirketi 2025 yılında imzalanan andlaşmaya görem Libya’da bulunan “Bingazi, El-Beyda, Şahat ve Tobruk'a yönelik kalkınma projelerinin, kamu hastaneleri kurulmasının yanı sıra sağlık hizmetlerinin etkinliğini artırmak amacıyla altyapının geliştirilmesi, yol inşası ve bakımını” yapacag (Wannes, Topçu 2025). 48 yıldır Libya'da faaliyedlerini sürdüren ENKA şirketi ülke genelinde 3 enerji santrali, 24 kendsel gelişim ve konud, 6 aldyapı, çimento ve arıtma tesisleri dahil 24 endüstriyel proje tamamladı (ENKA İnşaat ve Sanayi A.Ş., 2020). 2024 yılında paylaşılan bilgiye görem ENKA şirketi Libya'da enerji santrali projesi ve ceryan ekipmanları temini içün 880 milyon euro deyerinde sözleşmeye imza addı (“ENKA İnşaat'tan” 2024).
Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), 2026 yılında, Libya'da gara ve açıg deñiz sahalarında hidrokarbon aramag içün geregli olan ruhsatı aldı (Yüksel 2026). Libya Ekonomi ve Ticaret Bakanı Muhammed Huveyc, 2025 yılında, Türkiya ila ticared hacminin 3,7 milyar dolar oldu’unu, bu rakamın 10 milyar dolara gadar yügselmesini begledigleri ifade eddi (Semiz 2025).
Libya-TİKA, Yunus Emre Enstütüsü, Türk Kızılayı
Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Libya'da 2011'den bu yana faaliyedlerni yürüdmegdedir.TİKA Libya'da 137 proje gerçegleşdirdi. Sabrata kentinde Libya'dakı ilg ve teg çocug kemoterapi merkezini aşdı. TİKA 11 farglı şehirde 11 okulda özel geregsinimli çocuglar içün Montessori sınıfları aşdı. Trablus'da Ulusal Çocug Tiyadrosunu restore eddi. TİKA, Misrata Dostluk Fizik Tedavi Hastanesi yabdı. Libya-Türkiye Meslek Edindirme Merkezi tam olarag tamamlanmasa da tegnig eleman yetişdirmeye başladı (Semiz 2026). TİKA, Libya'da eyitim, tarım ve insani yardım konularında faaliyedlerni devam eddirmegdedir. Libya – Trablus Program Koordinasyon Ofisi’nin internet sitesinden (https://tika.gov.tr/office/libya-trablus-program-koordinasyon-ofisi/) TİKA’nın yürüddüyü diyer projelere ulaşmag mümkündür.
Yunus Emre Enstütüsü 2025 yılında Trablus’dakı merkezinde Türgca eyitimlerne başladı. Dil eyitiminin yanında kültür ve sanad edginligleri, çocuglar ve genşler içün edginligler, paneller yabmagdadır. Yunus Emre Enstütüsü’nün Misurata Üniversitesi'ynan yabdı'ı andlaşmaya görem Türkoloji bölümü kuruldu ve yabancı dil olarag Türgca övretilmeye başlanıldı. Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB), Libyalı övrencilere Türkiya’da okumaları içün burs vermegdedir.
Libya’nın 2023 yılında Derne şehrinde gerşegleşen sel felaketinde Türk Kızılayı, 150 tonu aşgın insani yardım malzemesini bölgeye gönderdi. İç savaş sırasında 2011 yılında TÜRK Kızılay'ı 7 milyon dolardan fazla insani yardım malzemesini Libyalılara da'ıddı. Kızılay, 2016 yılında 500 aded gıda kolisi ila 13 bin 160 kutu ilaş gönderdi. Libya’da Türkiya’nın sivil alanda TİKA, Yunus Emre Enstütüsü, Türk Kızılayı gibin hegemonya araşları Libya’da Irag, Suriye, Somali ve Gıprız’da oldu’un gibin çog güşlü bir pozisyonda olmasa da Türkiya’nın Libya’da “soft power” anlamında gendini inşa edmeye başladı’ını söyleyebilirig.
Sonuş
Türkiya Orta Do’uda egemenliyni arddırmışdır. Suriye, Gıprız’ın kuzeyi üzerinden Agdenizde a’ırlı’ını arddırmag arzusu içündedir. Bu ba’lamda Lübnan’nan da ciddi temaslar gurulmagdadır. 30 Temmuz 2026’da Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Avn’nın Türkiya’ya gerşegleşdirdiyi ziyared diggad çekicidir. Mısır Silahlı Kuvvadlar Başgomandanı olan Savunma ve Askeri Üretim Bakanı Korgeneral Eşref Salim Zahir, Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler’in resmi davetlisi olarag 14 Temmuz 2026’da Angara’ya geldi. İki taraf arasında "Savunma İş Birliği İyi Niyet Mektubu" imzaladı (Cuğ 2026). Bu da Mısır ve Türkiya arasında normalleşen diblomatig ilişgilerin asgeri işbirliyne giddiyni ve Türkiya Mısır arasındakı ilişgilerin derinleşmeye başladı’ını gösdermegdedir. Türkiya’nın Hafter’inan görüşmesi da Türkiya Mısır ilişgileriynan ba’lantılı olabilir. Buna dair kesin bir şey söylemeg mümkün deyildir. Hatırlatılması gereken Do’u ve Batı Libya ordularının Efes 2026 tadbikatına ortag katılım sa’lamasıdır. Türkiya’nın 2019 yılında Trablus hökümetiynan imzaladı’ı deñiz yedgi alannarıynan ilgili mutabagad unutulmamalıdır. Türkiya Hafter’inan görüşürkana bu mutabakatın da masa da olma ihdimali yügsegdir. Hafteri desdegleyen güşlerin Türkiya-Hafter görüşmelerinde alaca’ı pozisyon ne olacagdır? Pütün bu süreş diggadli bir şekilde izlenmelidir. Kritig bir dönemden geşmegdeyig Agdenizde…
Türkiya’nın Gıprız’da izlediyi iki devledli çözüm modeli, bunda neçün ısrarcı oldu’u ve ısrarcı olaca’ı pütün bu ilişgiler diggate alınarag okunmalıdır. Türkiya Agdenizde dengeleri deyişdirmişdir. Libya’dakı kriz çözüldüyü zaman süreş başga bir nogdaya evrilecegdir. O yüzden üş hafdadır ısrarınan Türkiya’nın Gıprız meselesiynan ilgili pozisyonunun sadece Türkiya-AB ilişgileri üzerinden okunması halinde egsig galdı’ını vurgulamagdayım. Türkiya’nın Orta’Do’uda, Afrika’da yürüddüyü pütün bu ilişgiler Türkiya’nın Agdeniz’deki egemenliyni güşlendirmegdedir. Pütün bu dinamigler Türkiya’nın lehineykan Türkiya asla Gıprız’ı gaybedmeg isdemeycegdir. Recep Tayyip Erdoğan, 18 Aralıg 2024’de "Türkiye, Türkiye'den daha büyüktür. Millet olarak ufkumuzu 782 bin kilometrekareyle sınırlandıramayız” açıglamasını yabdıydı. Bu, Türkiya’nın yenñi dünya düzeninde, yenñi sömürgeci ülkelerden biri olma arzusu içünde oldu’unu ve bunu gerşegleşdirmeg içün ned adımlar addı’ını ortaya goymagdadır.
Yazının seslendirilmiş hali; https://youtu.be/5HggOqdImqA
Gaynag
1-Aslanhan, U. 2021. "Türk şirketin Libya'da kurduğu, ülkenin en büyük beton üretim tesisi açıldı". AA. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turk-sirketin-libyada-kurdugu-ulkenin-en-buyuk-beton-uretim-tesisi-acildi/2152765
