Makalede Cambridge, Oxford ve Edinburgh örneklerinden hareketle, üniversitelerin kendi koşullarına göre uyarlayabileceği temel risk göstergeleri ve risk iştahı yaklaşımı ele alınıyor.
ÜNİVERSİTELERDE KURUMSAL SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK İÇİN ERKEN UYARI MEKANİZMALARI: TEMEL RİSK GÖSTERGELERİ VE RİSK İŞTAHI
“Bu makale, yakından tanıdığımız başarılı yükseköğretim kurumlarının deneyim ve uygulamalarından hareketle, farklı ölçek ve kurumsal yapılardaki üniversitelerin üst düzey yöneticilerine; kurumsal sürdürülebilirliğin güçlendirilmesi amacıyla, temel risk göstergeleri ve risk iştahı yaklaşımını esas alan bir erken uyarı ve zamanında müdahale çerçevesi sunmayı amaçlamaktadır.
Bu makale hazırlanırken, Times Higher Education 2027 dünya sıralamasında ilk 30’da yer alan Cambridge, Oxford ve Edinburgh gibi üniversitelerin kamuya açık risk yönetimi, performans ve risk iştahı belgelerinden yararlanılmıştır. Bu belgelerde yayımlanan performans ölçütleri, risk yönetimi açıklamaları ve makalede önerilen erken uyarı göstergeleri birbirinden ayrılarak değerlendirilmiştir. Söz konusu örnekler, başka kurumlara doğrudan aktarılacak standartlar olarak değil, kurumsal risk yönetiminin nasıl yapılandırılabileceğine ışık tutan uygulamalar olarak ele alınmıştır. Bir kurumun bu örneklerdeki uygulama olgunluğuna henüz ulaşmamış olması, raporda ele alınan göstergeleri ve risk iştahı yaklaşımını “kurumumuza uygun olmadığı” gerekçesiyle reddetmesini gerektirmez. Aksine, bu araçların kurumun koşullarına göre uyarlanarak gelecek dönem planlarına dâhil edilmesine, kurumsal hedeflerin somutlaştırılmasına, izleme ölçütlerinin belirlenmesine ve gelişim önceliklerinin netleştirilmesine katkı sağlayabilir.”
- GÖSTERGELERİN AMACI
“Üniversiteler bilgi üretir, eğitim sunar ve toplumsal gelişime katkı sağlar. Bu görevler; akademik özgürlük, güvenli öğrenme ortamı, mali sürdürülebilirlik ve kurumsal güven gibi birbirini tamamlayan koşullara dayanır. Bu alanlardaki belirsizlikleri görünür kılmak için kullanılan risk göstergeleri, olası sorunları erken fark etmeye ve uygun zamanda karar almaya yardımcı olur. Amaç kurumları etiketlemek ya da tek bir ölçüte göre sıralamak değil; üniversitenin kendi misyonu ve koşulları içinde sürdürülebilir performansını desteklemektir.
Risk göstergesi, belirli bir hedefin gerçekleşmesini etkileyebilecek değişimi izleyen ölçülebilir veya düzenli olarak değerlendirilebilir bir işarettir. Risk iştahı, üniversitenin hedeflerine ulaşmak için kabul etmeye hazır olduğu risk düzeyini ifade eder. Temel performans göstergeleri hedeflere ne ölçüde ulaşıldığını gösterirken, temel risk göstergeleri bu sonuçların olumsuz etkilenebileceğine ilişkin erken sinyal verir. Risk iştahı, bu risklerden hangilerinin hangi düzeye kadar kabul edilebilir olduğunu belirleyerek göstergelerin eşiklerinin yorumlanmasına rehberlik eder. Örneğin, mezuniyet oranı bir performans göstergesi olabilir; ders bırakma oranındaki hızlı artış, akademik destek ihtiyacına işaret eden bir risk göstergesidir. İki tür gösterge birlikte ele alındığında karar vericiler hem mevcut sonucu hem de sonuca giden koşulları görebilir.
- ÜNİVERSİTE YAŞAMINA UYGUN GÖSTERGE ALANLARI
Mali dayanıklılık. Edinburgh Üniversitesi, beş yıllık mali planında EBITDA marjının yüzde 7–9 aralığında tutulmasını ve nakit kaynakların en az bir aylık ortalama harcamayı karşılamasını yayımlanmış mali ölçütler arasında belirtmektedir. Bu ölçütlerin sağlanamaması veya planlanan aralığın dışına çıkılması hâlinde stres testleri, ileriye dönük nakit akışı tahminleri, performans izleme ve düzeltici mali önlemler devreye alınmaktadır (University of Edinburgh, 2025). Bu yaklaşım, mali riskin yalnızca yılsonu açığı ya da fazlasıyla değil, üniversitenin beklenmedik bir gelir kaybı karşısında faaliyetlerini ne kadar süre sürdürebileceğiyle de izlenebileceğini gösterir. Diğer üniversiteler kendi bütçe ve yükümlülüklerine göre serbest nakit kaynaklarının kaç aylık harcamayı karşıladığını, gelir-gider sapmasını ve tek bir kaynağa bağımlılığı takip edebilir. Edinburgh’un sayısal eşikleri başka kurumlara doğrudan aktarılacak ortak standartlar değildir.
Öğrenci deneyimi ve destek. Edinburgh’un stratejik performans çerçevesi “İnsan”, “Araştırma”, “Öğretme ve Öğrenme” ile “Sosyal ve Yurttaşlık Sorumluluğu” başlıklarını kapsamakta; dezavantajlı bölgelerden gelen öğrenci oranı, çalışan bağlılığı ve uluslararası öğrenci pazarlarının dağılımı gibi ölçüler içermektedir. Üniversitenin en büyük uluslararası öğrenci pazarının beşinci büyük pazara oranı 2024/25 döneminde 23:1, onuncu pazara oranı 42:1 olarak bildirilmiştir. Bu oranlar, toplam öğrenci sayısı artarken tek bir ülkeye veya pazara bağımlılığın da yükselip yükselmediğini görünür kılar (University of Edinburgh, 2025). Oxford’un 2024/25 öğrenci destek raporunda danışmanlık hizmeti alan öğrencilerin yüzde 34’ünün beş iş günü içinde görüldüğü; cinsel taciz ve şiddet destek hizmetinde 201 yeni yönlendirme alındığı ve ilk randevu için ortalama bekleme süresinin 6,3 güne indiği açıklanmıştır (University of Oxford, 2026). Bunlar yayımlanmış hizmet performansı verileridir; tek başlarına başarı veya risk eşiği değildir. Devam, kredi tamamlama, ders bırakma ve kurumda kalma oranları; hizmet talebi ve bekleme süresiyle birlikte program ve öğrenci grupları bazında izlenirse, öğrenci ilerlemesindeki bozulma ya da destek kapasitesindeki baskı daha erken fark edilebilir.
Araştırma ve sanayi iş birlikleri. Araştırma riskini yalnızca yayın sayısı veya toplam fon miktarıyla izlemek, gelir portföyündeki bağımlılıkları ve iş birliği kapasitesindeki zayıflamayı gizleyebilir. Edinburgh araştırma kalitesini Research Excellence Framework (REF) sonuçları ve dönemler arasındaki UK Research and Innovation (UKRI) gelir payı gibi ölçülerle; araştırma faaliyetini ise toplam gelir ve sanayiyle yürütülen araştırma ödülleriyle izlemektedir. Üniversite toplam araştırma gelirini 375 milyon sterlin, sanayi ve uygulamalı araştırma ödüllerinin değerini 112,5 milyon sterlin olarak açıklamıştır.
(University of Edinburgh, 2025). Oxford, 2024/25 döneminde 801,3 milyon sterlin araştırma geliri, sanayiden 142,2 milyon sterlin araştırma geliri ve yürürlüğe giren 7.604 araştırma anlaşması bildirmiştir (University of Oxford, n.d.). Bu rakamlar mevcut faaliyet ve performansı gösterir; kendi başlarına temel risk göstergesi (KRI) değildir. Erken uyarı amacıyla en büyük üç fon sağlayıcının toplam araştırma gelirindeki payı, sanayi kaynaklı gelirin toplam araştırma gelirine oranı, tekliflerin imzalı sözleşmeye dönüşme oranı, sözleşme imzalanmasına kadar geçen süre ve etik inceleme ya da durum tespiti nedeniyle bekleyen anlaşmalar izlenebilir. Kurumun onayladığı yoğunlaşma sınırının aşılması, sanayi kaynaklı gelir payının hedefin altında art arda iki dönem kalması veya yüksek riskli bir ortak için durum tespitinin tamamlanmaması inceleme sinyali olabilir. Buna karşılık portföyü çeşitlendirmek, sözleşme sürecindeki gecikmeleri incelemek ve gerekli risk değerlendirmesi tamamlanana kadar yeni taahhütleri bekletmek düşünülebilir.
BİLGİ GÜVENLİĞİ VE İŞ SÜREKLİLİĞİ
Kritik sistemlerde güvenlik yamalarının uygulanma süresi, yedeklerden geri yükleme başarısı, hizmet kesintisinin süresi, olaylara müdahale zamanı ve sistemin kurtarma süresi hedefini (RTO) karşılayıp karşılamadığı izlenebilir. Kritik bir güvenlik yamasının 30 günden uzun süre uygulanmaması veya kritik bir sistemin belirlenmiş RTO içinde yeniden çalışır hâle getirilememesi, kurumun kendi politikasında tanımlayabileceği örnek bir tetikleyicidir. Böyle bir durumda etkilenen sistem gerektiğinde ağdan yalıtılır, yama uygulanır, hizmet güvenli biçimde geri yüklenir ve önemli olaylar raporlanır. Bu eşikler Cambridge veya Oxford tarafından yayımlanmış ortak standartlar değildir; kurumun kendi tehdit düzeyi ve müdahale kapasitesine göre kararlaştırılmalıdır.
Taciz, güvenlik ve etik. Cambridge Üniversitesi, akademik özgürlük ve açık tartışma için yüksek risk iştahı tanımlarken; ciddi ve kalıcı zarar, yasa dışı veya etik dışı faaliyet ve mevzuata aykırılık için çok düşük risk iştahı tanımlamaktadır (University of Cambridge, n.d.). Bu yaklaşım, yenilik ve akademik özgürlük için alan açarken insan güvenliği ve dürüstlük bakımından korunacak sınırları belirginleştirir. Burada “sıfır tolerans”, bildirim sayısının sıfır olması değil; misillemenin önlenmesi ve ciddi zarar iddialarının zamanında değerlendirilmesi anlamına gelir. Ağır bir vakanın 24 saat içinde ilk değerlendirmeye alınmaması, kurumun benimseyebileceği bir üst düzey inceleme tetikleyicisidir; bu süre Cambridge’nin yayımladığı bir eşik değil, kuruma uyarlanabilecek bir örnektir. Bildirim sayısındaki artış da tek başına ihlal sayılmamalı; güvenli bildirim kanallarına duyulan güvenin artmış olabileceği dikkate alınmalıdır.
ÖĞRENCİ İLERLEMESİ
Program ve öğrenci grubu bazında devam, ders/ kredi tamamlama, ders bırakma, sınıf tekrarı ve kurumda kalma oranı.
Oranın hedefin altında iki dönem art arda kalması veya belirli bir programda hızlı kötüleşme. Veriler program, yıl ve öğrenci gruplarına göre incelenir; akademik danışmanlık, ders tasarımı ve destek kapasitesi gözden geçirilir.
ÖĞRENCİ DESTEĞİ VE GÜVENLİĞİ
Danışmanlığa ilk erişim süresi; belirlenmiş hizmet süresini aşan başvuru oranı; ciddi güvenlik bildirimlerinin ilk değerlendirme süresi; sonuçlanmamış ciddi vakalar.
