CIA’nın 1965 raporu: Türkiye Kıbrıs’ta federasyon istiyordu, Moskova kapıyı araladı

ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı CIA’nın gizliliği kaldırılan 12 Şubat 1965 tarihli “Soviet Policy and Tactics in the Cyprus Dispute” başlıklı raporu, Soğuk Savaş’ın en kritik dönemlerinden birinde Türkiye’nin Kıbrıs politikasına ve Sovyetler Birliği’nin buna verdiği karşılığa ışık tutuyor.

Belgede, Türkiye’nin Kıbrıs için federal bir çözüm istediği açık biçimde belirtilirken, Sovyetler Birliği’nin 1964’ün sonlarından itibaren Ankara ile ilişkilerini geliştirmeye başladığı ve federasyon ihtimalini daha açık biçimde gündemine aldığı değerlendiriliyor.

TÜRKİYE FEDERASYON İSTİYORDU
CIA raporunda Ankara’nın Kıbrıs sorununda federasyonu savunduğu açık biçimde kayda geçiriliyor.

Türkiye’nin bu yaklaşımı, Kıbrıslı Türklerin ayrı siyasi ve anayasal statüsünün korunmasını öngören bir çözüm modeli olarak değerlendiriliyordu.

Rapora göre Moskova’nın daha önce ağırlıklı olarak Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü vurgusuna dayanan çizgisi, 1964 sonlarından itibaren Türkiye’nin tezlerine daha fazla alan açmaya başladı.

MOSKOVA ANKARA’YA YAKLAŞTI
CIA, bu değişimin en önemli göstergelerinden biri olarak dönemin Türkiye Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin’in 30 Ekim-6 Kasım 1964 tarihleri arasında Moskova’ya yaptığı ziyareti gösteriyor.

Ziyaretin ardından Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki temasların hızlandığı, Sovyetlerin ekonomik iş birliği önerilerinde bulunduğu ve üst düzey siyasi temasların arttığı belirtiliyor.

Raporda, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin önde gelen isimlerinden Nikolay Podgorni’nin Ocak 1965’te Türkiye’yi ziyaret etmesi de Moskova-Ankara yakınlaşmasının bir başka göstergesi olarak sunuluyor.

FEDERASYON SEÇENEĞİNE KAPI ARALANDI
Raporda dikkat çeken en önemli bölümlerden biri, Sovyetlerin federasyon konusundaki söylemindeki değişiklik.

CIA’nın aktardığına göre Sovyet yetkililer, Türkiye ile yürüttükleri temaslarda federasyonun Kıbrıs sorunu için mümkün bir çözüm yolu olabileceğine ilişkin mesajlar verdi.

Bu yaklaşım, Sovyet Dışişleri Bakanı Andrey Gromiko’nun 21 Ocak 1965’te yaptığı açıklamayla kamuoyuna da yansıdı.

Gromiko, Kıbrıs halkının tercih etmesi halinde federal bir yönetim biçiminin mümkün olabileceğini söyledi. Ancak böyle bir yapının tek bir merkezi hükümet çatısı altında olması gerektiğini de vurguladı.

CIA, bu açıklamayı Moskova’nın Türkiye’nin federal çözüm tezine belirli ölçüde yaklaşması olarak değerlendirdi.

KIBRISLI TÜRKLER FEDERASYON TARTIŞMASININ MERKEZİNDEYDİ
Belgede Kıbrıslı Türkler ayrı bir bölüm halinde uzun uzun ele alınmasa da federasyon tartışmasının doğrudan adadaki iki toplumun statüsüyle bağlantılı olduğu görülüyor.

Türkiye’nin federasyon talebi, Kıbrıslı Türklerin siyasi ve anayasal konumunun ayrı bir yapı içinde güvence altına alınması yönündeki yaklaşımıyla ilişkilendiriliyor.

Gromiko’nun iki toplumun durumunun dikkate alınacağı bir çözümden söz etmesi Ankara açısından dikkat çekici bir gelişme olarak değerlendirildi.

TÜRKİYE’NİN MÜDAHALE HAKKINA KARŞI ÇIKTI
Ancak CIA raporuna göre Sovyetler Birliği’nin Ankara’ya yaklaşması sınırsız değildi.

Moskova, Türkiye’ye Kıbrıs’a tek taraflı müdahale hakkı tanıyan Londra ve Zürih düzenlemelerinin geçerliliğini kabul etmedi.

Sovyetler Birliği, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü savunmayı sürdürürken yabancı askeri güçlerin adadan çekilmesini istedi.

Bu nedenle Moskova, federasyon seçeneğine kapı aralarken Türkiye’nin garantörlük ve müdahale hakkına aynı ölçüde destek vermedi.

SOVYETLER ENOSİS’E DE KARŞIYDI
CIA raporunda Moskova’nın Enosis’e, yani Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanmasına da karşı olduğu belirtiliyor.

ABD istihbaratına göre Sovyetler Birliği, Enosis’in Kıbrıs’ı NATO üyesi Yunanistan üzerinden Batı ittifakına daha sıkı bağlayacağından endişe ediyordu.

Bu nedenle Sovyet politikası, bir yandan Enosis’e karşı çıkarken diğer yandan Kıbrıs’ın bağımsızlığını savunmak ve Türkiye ile ilişkileri geliştirmek üzerine kuruldu.

CIA: ASIL HEDEF NATO’NUN GÜNEY KANADIYDI
CIA raporunun genel değerlendirmesine göre Sovyetler Birliği’nin Türkiye’nin federasyon tezine yaklaşmasının nedeni Kıbrıslı Türklerin siyasi taleplerini benimsemesi değildi.

ABD istihbaratı, Moskova’nın Kıbrıs krizini daha geniş bir Soğuk Savaş stratejisinin parçası olarak değerlendirdiğini kaydetti.

Rapora göre Sovyetler Birliği, Türkiye ile Yunanistan arasındaki anlaşmazlıkların derinleşmesinden yararlanarak NATO’nun güney kanadındaki birlik ve etkinliği zayıflatmak istiyordu.

Bu nedenle Moskova aynı anda Makarios yönetimi, AKEL ve Ankara ile temaslarını sürdüren esnek bir politika izledi.

CIA’nın 1965 raporu: Türkiye Kıbrıs’ta federasyon istiyordu, Moskova kapıyı araladı